Ochrona informacji w sieci przedsiębiorstwa

Korzystanie z aplikacji biznesowych i handlowych za pośrednictwem sieci oznacza realne korzyści, ale także zagrożenia systemu informatycznego przedsiębiorstwa.

Liczba zagrożeń bezpieczeństwa, prób ataku oraz naruszeń stale rośnie, rośnie również stopień ich skomplikowania. Zagrożenia te mogą wpływać na stabilność infrastruktury, niezbędną podczas realizacji e-biznesu.

Większość zagrożeń jest związana z odkrywaniem i wykorzystaniem słabych punktów systemu (tzw. luk lub nieszczelności) i utrzymuje się nawet po opracowaniu środków zaradczych, gdyż użytkownicy bardzo często z opóźnieniem instalują odpowiednie łatki lub wymieniają program na nowszy.

Nowoczesne przedsiębiorstwo musi stosować cały zestaw uzupełniających się produktów, polityk oraz procedur, aby chronić się przed zagrożeniami. Ponieważ współczesne sieci firmowe są często bardzo skomplikowane, heterogeniczne i mają charakter dynamiczny, pojedyncze rozwiązania nie mogą zapewnić pełnej ochrony przed wszystkimi możliwymi zagrożeniami. Konieczne jest więc nakładanie warstw odpowiednich rozwiązań, które chronią przed jak największą liczbą zagrożeń.

Model bezpieczeństwa OSI opisuje pięć podstawowych mechanizmów, które powinien zawierać bezpieczny system:

• Uwierzytelnianie, obejmujące dwie formy: uwierzytelnianie tożsamości oraz uwierzytelnianie źródła pochodzenia danych. Pierwsza jest przeznaczona do weryfikowania deklarowanej tożsamości, druga - do określania źródła pochodzenia danych.
• Kontrola dostępu, służąca do ochrony zasobów IT przed nieupoważnionym wykorzystaniem, obejmująca m.in. czytanie, zapisywanie i wymazywanie danych.
• Poufność danych, zapewniająca ochronę przed nieupoważnionym ujawnianiem informacji.
• Integralność danych, chroniąca przed zagrożeniami wiarygodności danych.
• Niezaprzeczalność, uniemożliwiająca zaprzeczenie wysłania lub odbioru danych.

Z wielu powodów użytkownicy powinni sporo inwestować w bezpieczeństwo IT. Również z wielu przyczyn inwestowanie to nie osiąga takiego poziomu, jakiego można by się spodziewać.

Główne przeszkody we wdrażaniu mechanizmów bezpieczeństwa to:

• Duży koszt wielu środków ochronnych.
• Brak świadomości.
• Brak zasobów wewnętrznych.
• Dużo większa złożoność systemu informatycznego z rozwiązaniami ochronnymi.

Z wymienionych czynników niezwykle istotny jest brak zasobów wewnętrznych, dotyczących monitorowania alarmów o naruszeniu bezpieczeństwa, uaktualniania rozwiązań ochronnych IT, łatania nieszczelności aplikacji i systemów operacyjnych oraz zarządzania użytkownikami (profilami użytkowników).

Jednym z powodów rozpowszechnienia rozwiązań ochronnych, takich jak programy antywirusowe, zapory ogniowe i sterowanie dostępem do sieci, jest po prostu to, że od lat można je kupić. To pozwoliło pokaźnej liczbie użytkowników na zaznajomienie się z nimi i opanowanie ich eksploatacji. Jednak nie wszystkie rozwiązania ochronne są tak dojrzałe, a pojawiają się też nowe. Do technologii, które wzbudzają nadzieję na szersze stosowanie, można zaliczyć:

• Rozwiązania biometryczne - technologia używana do kontroli fizycznego lub logicznego dostępu do szczególnych zasobów, wykorzystująca unikatowe cechy osobnicze, takie jak tęczówka oka, odcisk palca, głos itp. Koszt wielu form biometryki obniżył się radykalnie, ale nadal są to metody za drogie i budzące wiele kontrowersji.
• Zarządzanie prawami do zawartości cyfrowej - jest wiele indywidualnych rozwiązań i projektów dotyczących ochrony cyfrowej własności intelektualnej. Dużo firm medialnych interesuje się cyfrowymi znakami wodnymi jako środkiem do walki z piractwem komputerowym.
• Zarządzanie zagrożeniami - rozwiązania tego typu funkcjonują w różnych formach już od lat, ale ta kategoria została zdefiniowana dopiero niedawno. Rozwiązania te zazwyczaj agregują alarmy związane z bezpieczeństwem, generowane przez różne rozwiązania, takie jak zapory ogniowe czy IDS, w celu zbiorczego prezentowania informacji.

Domeny informacyjne

Głównym przedmiotem ochrony systemu komputerowego są przechowywane w nim informacje. Ochronie podlegają zarówno poufność, jak i autentyczność danych. Zagrożenia poufności są związane z faktem, iż niepowołane osoby mogą uzyskiwać dostęp do przechowywanych w systemie informacji.

Do zagrożeń autentyczności zaliczamy: zniekształcanie (''modyfikację) danych, wstawianie danych i niszczenie danych. Informacja może przybierać różne formy, toteż metody jej zabezpieczania są różnorodne. Zagrożenia informacji (''a w związku z tym i jej ochronę) można analizować wg kategorii opartych na sposobach jej przetwarzania i przechowywania. W kontekście bezpieczeństwa można wyróżnić domeny informacyjne obejmujące:

• Obszar fizyczny - informacja przechowywana w szafach pancernych, nośnikach wymiennych (''dyskietki, CD itp.) i systemach komputerowych. Klasyczna ochrona dotyczy głównie ochrony fizycznej: budynków, serwerowni, kontroli dostępu do pomieszczeń itp.
• Obszar osobowy - skuteczność działania organizacji w znacznym stopniu opiera się na wartości jej pracowników, tj. na wiedzy, jaką posiadają, i zdolności jej użycia w interesie organizacji.
• Obszar sieciowy (logiczny) - informacja przechowywana w komputerach i pozyskiwana z sieci. Dokumenty w niej mogą być osiągane za pośrednictwem URL czy innych abstrakcyjnych notacji. Rzeczywista lokalizacja danych jest często nieznana użytkownikowi.

Każdy z tych obszarów jest połączony ze światem zewnętrznym pewnym interfejsem. Interfejsy w obszarze fizycznym pozwalają osobom z zewnątrz na wejście i wyjście z budynku (pomieszczenia). Są to drzwi, recepcje itp. Fizyczna ochrona rozciąga się też na media, które mogą być transportowane pomiędzy lokalizacjami. Do tej kategorii należy zaliczyć też laptopy.

Interfejsy personalne tworzą pracownicy mający powiązania między sobą i osobami spoza przedsiębiorstwa. Kontakty mogą być realizowane za pomocą telefonów, faksów, poczty elektronicznej i osobistych spotkań. Interfejsy sieciowe to m.in. modemy, zapewniające dostęp pracownikom domowym i obsłudze technicznej IT; Internet - coraz częściej preferowane medium wymiany informacji poprzez usługi WWW czy pocztę elektroniczną oraz połączenia z partnerami, kooperantami i dostawcami.

Zagrożenia

Interfejsy mogą być narażone na różnego typu zagrożenia. Połączenia internetowe oferują możliwość łączenia się bardzo dużej liczbie osób i jednocześnie - z powodu ich dynamicznej natury - są bardzo trudne do kontroli.

W przypadku interfejsów personalnych do pozyskiwania od pracowników informacji bezpośrednio użytecznej lub dostępu do takiej informacji mogą być używane metody socjotechniki. Przedmiotem działań socjotechnicznych może być także help desk, nieświadomie dostarczający nieupoważnionym osobom hasło.

W obszarach fizycznych zagrożeniem są osoby dostające się do budynków i pomieszczeń.

Przecieki danych

Utrata kontroli nad informacją poufną jest znana pod pojęciem „przecieku danych” (data leakage). To zjawisko trudne do wykrycia i w praktyce niemożliwe do całkowitego wyeliminowania. Zdecydowana większość przypadków naruszeń poufności i praw własności następuje w drodze nieuprawnionego kopiowania.

System operacyjny może wymuszać pewne ograniczenia w użytkowaniu zasobów na podstawie list kontrolnych dostępu, które określają użytkowników upoważnionych do używania określonych zasobów (danych lub urządzeń). Najbardziej restrykcyjne systemy operacyjne wymuszają reguły polityki bezpieczeństwa, stosując rozdzielone poziomy bezpieczeństwa. Na przykład zabronione jest kopiowanie plików ze strefy o wyższym poziomie bezpieczeństwa do strefy o niższym poziomie bezpieczeństwa.

Jednak żaden system nie potrafi odróżnić uczciwego, autoryzowanego użytkownika od nieuczciwego, też autoryzowanego. Autoryzowany użytkownik może ominąć nawet najlepiej zautomatyzowane restrykcje, ponieważ istnieje wiele ukrytych kanałów transmisji informacji poza chronionym obszarem.

Brak ograniczeń w kopiowaniu plików na wymienialne nośniki danych stwarza okazję do kradzieży danych. Problem ten komplikują laptopy będące przeważnie poza fizyczną kontrolą personelu odpowiedzialnego za ochronę. Ochrona obszarów o wysokim stopniu bezpieczeństwa może polegać na kontroli wszystkich nośników i sprawdzaniu, czy osoba wynosząca taki nośnik ma do tego upoważnienie. Jednak niezależnie od rzetelności takiej kontroli, problem nieuczciwych, chociaż autoryzowanych, pracowników nadal pozostaje. Personel ochrony nie ma bowiem praktycznej możliwości precyzyjnego ustalenia, czy dane zawarte na nośniku są zastrzeżone.

Użytkownicy wynoszący na swoich komputerach przenośnych krytyczne dane poza pomieszczenia służbowe często łączą się z siecią przez Internet. Jeżeli nie są one wyposażone w skuteczne zapory ogniowe, to są narażone na działanie koni trojańskich i robaków poczty elektronicznej, które mogą wysłać poufne dane poza sieć w dogodnym momencie.

Zastosowanie metod kryptograficznych jest częściowym wyjściem z sytuacji: szyfrowanie zabezpiecza dane przed nieautoryzowanym ujawnieniem, ale jednocześnie utrudnia ich kontrolę. Najlepszym sposobem walki z przeciekiem danych jest kompleksowe zastosowanie wszystkich znanych środków ochrony. W uzupełnieniu technicznych środków ochrony, odpowiednich dla poszczególnych organizacji, należy stosować dodatkową ochronę opartą na rozsądnych regułach zarządzania personelem i właściwych udogodnieniach oraz procedurach dla służb ochrony.

Istnieją też metody kradzieży informacji bardziej subtelne niż kopiowanie danych na nośniki wymienne. Są to ukryte kanały przecieku informacji.

Programista projektujący aplikacje firmowe może nie mieć dostępu do danych produkcyjnych, ale dostęp ten ma napisany przez niego program. W programie może być umieszczony kod pozwalający na wyprowadzenie informacji w obszar dostępny dla programisty.

Metody ukrywania informacji w nieszkodliwych plikach czy dokumentach są znane pod pojęciem steganografii. Jej popularną formą jest wtrącanie pozornie nic nieznaczących bitów do plików graficznych, co pozwala na przenoszenie ukrytej informacji w obrazach.

Niewielki „implant” w programie może zapewnić ukryty kanał wypływu danych. Informacje można przekazywać np. dołączając nieznaczące cyfry do wyników produkowanych przez aplikacje.

Aby ograniczyć prawdopodobieństwo kradzieży danych przez kody programowe projektowane we własnym zakresie, wymusza się stosowanie w takich kodach ścisłych procedur zabezpieczających. Wykorzystuje się też zestawy testowe, które generują ściśle określone dane na wyjściu, co pozwala łatwo wykryć odchylenia na dowolnym miejscu po przecinku.

Ponadto, gdy za każdy tworzony program jest odpowiedzialny więcej niż jeden programista, działania przestępcze nie są możliwe bez zmowy, która zawsze niesie duże ryzyko wpadki. Prawdopodobieństwo ujawnienia niewłaściwych podprogramów zawartych w projektowanym programie zwiększają także losowe audyty - kontrolujący może zażądać od każdego programisty wyjaśnienia, co dokładnie mają wykonywać nietypowe sekwencje instrukcji.

Problem „tylnych drzwi”

Nieudokumentowane i nieautoryzowane części kodu programu, dające autorowi specjalne przywileje, w terminologii bezpieczeństwa systemów komputerowych są nazywane „tylnymi drzwiami” (back door lub trap door). Tylne drzwi zazwyczaj umożliwiają autorom programu dostęp do jego funkcji z ominięciem normalnej kontroli dostępu. W wielu przypadkach tylne drzwi to pozostałości z fazy projektowania i testowania oprogramowania. Problem pojawia się wtedy, gdy programista pozostawi takie „tylne drzwi” w programie oddanym do eksploatacji. Taki nieszczelny program, z mechanizmem omijającym normalne ograniczenia - np. kontrola edycji w trakcie wprowadzania danych - może trafić do eksploatacji w przedsiębiorstwie. „Tylne drzwi” umożliwiają często nieświadome uszkodzenie danych, wówczas gdy program baz danych pozwoli użytkownikowi wejść do funkcji uaktualniania bez kontroli wprowadzonych danych.

Środki zaradcze

Dla zmniejszenia ryzyka do akceptowalnego poziomu niezbędne jest zastosowanie odpowiednich środków zabezpieczających. Jeżeli założy się, że potencjalne zagrożenia pochodzą z zewnątrz organizacji, to w przypadku interfejsów sieciowych możliwe środki zaradcze obejmują:

• Uwierzytelnianie użytkowników i obiektów.
• Szyfrowanie w celu ochrony informacji niejawnej.
• Podpisy cyfrowe dla uwierzytelniania i niezaprzeczalności.
• Kontrolę dostępu.
• Izolowanie zasobów.
• Kontrolę antywirusową i szkodliwej zawartości.
• Uszczelnianie - zabezpieczanie instalacji i konfiguracji.
• Środki podnoszenia dyspozycyjności: składowanie, redundancja, gorące rezerwy, kopie przechowywane poza ośrodkiem.
• Monitorowanie.

W przypadku interfejsów osobowych istotne znaczenie ma definiowanie polityki bezpieczeństwa. Jest to mechanizm prewencyjny, chroniący ważne dane i procesy przedsiębiorstwa. Tworzy spójne standardy bezpieczeństwa obejmujące użytkowników, zarząd i obsługę techniczną.

Ochrona interfejsów fizycznych to przede wszystkim ograniczanie dostępu - zamykane pokoje, wejścia, zamki szyfrowe, rejestracja dostępu, niszczenie dokumentów, kontrola laptopów, izolacja zasobów oraz dostępność: składowanie, redundancja itp.

Jeżeli podstawowe źródło ataku jest spodziewane z wewnątrz organizacji, zmienia się zakres środków zaradczych, ponieważ atakujący może uzyskać autoryzację, obchodząc mechanizmy kontroli dostępu.

W tym przypadku w obszarze personalnym istotne są:

• jasne reguły polityki bezpieczeństwa;
• odpowiedzialność, obowiązki, zaufanie;
• egzekwowanie stosowania reguł polityki bezpieczeństwa.

W obszarze sieciowym:

• monitorowanie, audyt;
• szyfrowanie;
• składowania awaryjne i archiwizujące, redundancja.