SMTP został opracowany w 1982 r. na potrzeby poczty elektronicznej sieci Internet, a zleceniodawcą był Departamentu Obrony USA. Dosyć szybko stał się jednym z najważniejszych standardów de facto poczty w sieci globalnej. Należy do prostych systemów i jest najczęściej używanym protokołem wymiany korespondencji pomiędzy dwiema stacjami lub w połączeniu z serwerem poczty. SMTP przesyła wiadomości wyłącznie tekstowe z ograniczeniem długości informacji i linii. Jest używany łącznie albo z protokołem IMAP4 (IMAP4.1), albo starszym i gorszym POP3 (RFC 1725), odbierającym przesyłki z serwera poczty.
Klient może otrzymywać lub wysyłać wiadomości za pośrednictwem SMTP po ustanowieniu połączenia TCP z serwerem przez port 25. O rodzaju operacji, jakie chce przeprowadzać informuje serwer za pośrednictwem poleceń SMTP. Mają one postać słów kluczowych, za którymi umieszcza się jeden lub kilka parametrów. Słowa kluczowe składają się z 4 symboli i są oddzielane od parametrów jedną lub kilkoma spacjami (SP). Każdy wiersz (linia) poleceń kończy się symbolami CRLF.
Składnia wszystkich poleceń jest następująca:
HELO <SP> <domain> <CRLF>
MAIL <SP> FROM:<reverse-path> <CRLF>
RCPT <SP> TO:<forward-path> <CRLF>
DATA <CRLF>
RSET <CRLF>
SEND <SP> FROM:<reverse-path> <CRLF>
SOML <SP> FROM:<reverse-path> <CRLF>
SAML <SP> FROM:<reverse-path> <CRLF>
VRFY <SP> <string> <CRLF>
EXPN <SP> <string> <CRLF>
HELP <SP> <string> <CRLF>
NOOP <CRLF>
QUIT <CRLF>
Ta bardzo prosta struktura poleceń jest mocną stronę SMTP: umożliwia łatwe tworzenie serwerów pocztowych i oprogramowania klienta na każdej platformie. Internet ma silnie rozbudowaną sieć serwerów pocztowych.
Wymiana poczty elektronicznej przez ustanowione połączenie TCP odbywa się za pośrednictwem agentów MTA. Agent jest podstawowym składnikiem poczty internetowej, chociaż dla użytkownika jest niewidzialny. W połączeniu TCP znaczna większość agentów wykorzystuje właśnie protokół SMTP. Formatowanie wiadomości odbywa się na zasadach sieciowego terminala wirtualnego (NVT), czyli w ASCII NVT.
Protokół SMTP jest opisany wraz z różnymi rozszerzeniami w wielu biuletynach RFC. Czasami niektóre polecenia odwołane w określonym RFC pojawiają się w następnych. Za pierwsze RFC uważa się RFC 876, które nie ma żadnego statusu. Później wydano wiele RFC, w tym: RFC 1090 (SMTP przez X.25), 1846 (kod 521), 2487 (bezpieczeństwo SMPT przez TSL), 2544 (rozszerzenia uwierzytelniania), 3030 (rozszerzenia dla MIME, zastępujące wcześniejsze 1425 i 1652).